من تلاش ميكنم پس هستم

مبارك باد مي‌گويند شه را
جهاني بسته صف در خدمت او
وليكن من بعكس جمله هستم
مباركباد گوي خلعت او
چرا زان رو كه خلعت شد مشرف
به تشريف قبول حضرت او

دريغ از جان قلي كز جور گردون
كناري پر ز خون رفت از ميانه
زمانه دشنهٔ جورش چنان زد
كه نوك دشنه در دل كرد خانه
طلب كردم چو تاريخش خرد گفت :
شهيد دشنهٔ جور زمانه

دريغ از شمسهٔ ايوان عصمت
كه تا جاويد رخ پنهان نموده
چراغ دودمان نعمت الله
كه شمعش مهر بود و ماه دوده
صبا كو كز حريم عفت او
به جاي گرد بر وي مشك سوده
كه تابر جاي خرمن خرمن مشك
ز خاكستر ببيند توده توده
فلك گو خاك بر سر كن كه دورش
ز تارك افسر دولت ربوده
زمان بر باد ده گو خرمنش را
كه گيتي كشت اقبالش دروده
يكي آيينه بود از جوهر روح
وليك از رنگ سودا نا زدوده
به قصد او چو سودا خصم جاني
ز پاسش ديدهٔ حكمت غنوده
به هر زهري كه ره مي‌برده سودا
مزاجش را به آن مي‌آزموده
چو مي‌ديده كه تيغش كارگر نيست
به آن شغل اهتمامش مي‌فزوده
به كارش كرده زهري آخر كار
كه جز جان دادنش درمان نبوده
اگر مي‌بست بر خود راه سودا
در اين فتنه كي مي‌شد گشوده
نكرده هيچ كس با دشمن خويش
چنين بي وجه كار ناستوده
به هر جا گوش كرده بهر تاريخ
زمانه اين دو مصرع را شنوده:
چه داده بي سبب سودا به خود راه
چه بيجا قصد جان خود نموده

اي خواجه هجو ريشه فرو مي‌برد، بترس
شاخي‌ست اين كه مي‌ندهد ميوهٔ بهي
حاكم تو باش و جانب خود گير و حكم كن
كردم در اين معامله من با تو كوتهي
شاعر اگر تو باشي و از من طمع كني
اين وعده‌ها دهم كه تو دادي و مي‌دهي
هم خود بگو كه از پي تحرير هجو من
يك لحظه كاغذ و قلم از دست مي‌نهي ؟

اساس اين بناي بخت بنياد
كه يارب باد فيضش جاوداني
مباركباد و چون نبود مبارك
بنايي را كه شاه ماست باني

رفت محيا شبي به خانه و ديد
زن خود با غياث بازاري
گفت اي قحبه اين چه اطوار است
ديگران را به خانه مي‌آري
سخني در جواب شوهر گفت
كه از آن فهم شد وفاداري :
چكنم كان نمي‌تواني كرد
تو كه سد من دل و شكم داري
«اسب لاغر ميان به كار آيد
روز ميدان نه گاو پرواري »

گله‌اي دارم از تو و گله‌اي
كه نگنجد به هيچ حوصله‌اي
گله‌اي دود در دماغم از آن
گله‌اي باد بر چراغم از آن

زيب عالم علم شاه خليل الله است
كه سر قدر رسانيده ز مه تا ماهي
علمي ساخته الحق كه چو گرديد بلند
دست انديشه‌اش از ذيل كند كوتاهي
علم پايه بلندي كه در او شقه چرخ
چون شود راست به زير فلك خرگاهي
مهجهٔ نور فشانش چو كند جلوه گري
رنگ خورشيد كند رشك فروغش كاهي
در گواهند دو مصرع كه رقم گشته به ذيل
هر يكي داده ز تاريخ علم آگاهي :
جاي عزت طلبان داعيه جان داران
باد پاي علم عز خليل اللاهي

اي ظفر در ركاب دولت تو
تهنيت خوان فتح و نصرت تو
مسند آراي ملك امن و امان
قهرمان زمان ولي سلطان
تا بشارت زند به فتح تومهر
گشته بر كوس چرم گاو سپهر
رايتت كز هر آفت است مصون
نفتد عكسش اندر آب نگون
عزم تو چون عنان بجنباند
راه سيارگان بگرداند
قهرت آنجا كه در مصاف آيد
كار شمشير از غلاف آيد
هر كجا آورد سپاه تو زور
پيل پنهان شود به خانه مور
بر صفي كان به جنگت آمده پيش
مرگ خالي نموده تركش خويش
بر سپاهي كه با تو كرده جدل
گشته دندانه دار تيغ اجل
لشكرت گر بر آسمان تازد
آسمان با زمين يكي سازد
تيغ قهرت به باد پيمايي
بر سر خصم كرده ميرايي
چون كند حمله تو رو به عدو
پشت كرده مخالف از همه رو
تير باران تو كند ز شكوه
زره تنگ حلقه در بر كوه
هر كجا تيغ تو سر افرازد
نيزه آنجا منار سر سازد
خنجرت در غلاف فتنه بلاست
چون زبان در دهان اژدرهاست
اژدر از دم به كوره تاب دهد
تا حسامت به زهر آب دهد
سپرت كآسمان نشان باشد
لشكري را حصار جان باشد
دست يازي چو بر كمان ستيز
مرگ خواهد ز تير پاي گريز
تيرت آنجا كه پي سپر باشد
ديده مور را خطر باشد
بوم و ملك تو خاك رستم خيز
روبهش ضيغم هژبر ستيز
كرم خاكي به خاك اين بروبوم
اژدها سيرت و نهنگ رسوم
بسته در بحر و بر نهنگان راه
دشت بر اژدها نموده سياه
رأي و تدبيرت از خلل خالي
همچو ذات تو رأي تو عالي
عدل تو چون شود صلاح انديش
گرگ دست آورد به گردن ميش
شد ز كوس تو گوش چون سيماب
بانگ تو مضطرش جهاند از خواب
نعل رخشت چو سنگ‌سا گردد
كوه الماس توتيا گردد
شرر از نعلش ار فراز آيد
كوه ياقوت در گداز آيد
ملك از انصاف تو چنان آباد
كه در او جغد كس ندارد ياد
جغد در خانه هما چه كند
ظلم در كشور شما چه مند
ظلم ترك ديار تو داده
به ديار مخالف افتاده
واي بر خصم بخت بر گشته
كه تو شمشير و او سپر گشته
كار زخم است تيغ بران را
گو سپر چاك زن گريبان را
از بزرگان كسي به سان تو نيست
خانداني چو خاندان تو نيست
هر يك از خاندان تو جاني
يا جهانگير يا جهانباني
اول آن نير بلنداقبال
آفتاب سپهر جاه و جلال
ملك آراي سلطنت پيراي
بي‌عديل زمان به عدل و به راي
مطلع آفتاب دين و دول
مقطع‌حل و عقد ملك و ملل
كار فرماي چرخ كار افزاي
نسق آراي ملك بار خداي
از بن و بيخ ظلم بركنده
تخم عدلش ز جا پراكنده
صعوه شاهين كش از حمايت تو
باز گنجشك در ولايت تو
شير گويد ثناي آن روباه
كه سگش را بر او فتاده نگاه
رخش او را سپهر غاشيه دار
مدتش را زمانه عاشق زار
نظرش دلگشاي دلتنگان
گذرش بوسه گاه سرهنگان
سلطنت مفتخر به خدمت او
تاكي افتد قبول حضرت او
سايه پرورد ظل يزداني
نام او زيب خاتم جاني
گر امان از گزند خواهد كس
نام عباس بيگ حرزش و بس
طرفه نامي كه ورد مرد و زن است
حر ز جان است و هيكل بدن است
عين اين نام عقل را تاج است
به همين تاج عقل محتاج است
باي اين اسم باي بسم الله
الف او ستون خيمه چاه
سين او بر سر ستم اره
به مسماي او جهان غره
غره گشته بدو جهان و بجاست
زانكه كار جهان از او به نواست
عالم از ذات او مكرم باد
تا قيامت پناه عالم باد
بر سرش ظل خسروي بادا
پشت نواب از او قوي بادا
بر سرم سايه‌اش مخلد باد
لطف بسيار او يكي سد باد
وصف بكتاش بيگ چون گويم
به كه همت ز همتش جويم
تا نباشد سخن چو همت او
نتوان كرد وصف حضرت او
تا نباشد بلندي سخنم
دست بر دامنش چگونه زنم
رفعتش كانچنان بلند رواست
زانسوي چرخ آسمان نواست
عقل و دولت موافقت كردند
از گريبانش سر بر آوردند
عقل او حل و عقد را قانون
دولتش دين و داد را مضمون
خاطرش صبح دولت جاويد
راي او نور ديدهٔ خورشيد
آفتاب ار به خاطرش گذرد
سايه كوه جاودان ببرد
همه كارش به دانش و فرهنگ
مور در صلح و اژدها در جنگ
قهر او آتش نهنگ گذار
زو سمندر به بحر آتش بار
لطف او مرگ را حيات دهد
به حيات ابد برات دهد
به خدا راست آشكار و نهانش
كرده رفع دويي دلش به زبانش
فخر گو بر زمانه كن پدري
كش خدا بخشد آنچنان پسري
نه پسر بلكه كوه فر و شكوه
زو پدر پشت باز داده به كوه
تا ابد يارب آن پسر باشد
بر مراد دل پدر باشد
با منش آنقدر عنايت باد
كه زبان شرح آن نيارد داد
خواهم از در هزار دريا پر
تاكند آن هزار دريا در
همه ايثار نام قاسم بيگ
پس شوم عذر خواه قاسم بيگ
گر هزاران جهان در و گهر است
در نثارش متاع مختصر است
بود و نابود پيش او همرنگ
كوه با كاه نزد او همسنگ
در شمارش يك و هزار يكي
خاك را با زر اعتبار يكي
گنج عالم برش پشيزي نيست
هيچ چيزش به چشم چيزي نيست
يكتنه چون به كارزار آيد
گوييا يك جهان سوار آيد
چون زند نعره و كشد شمشير
باز گردد به سينه غرش شير
بجهد تيغش از چنار چو مار
زندش گر به سالخورده چنار
چون كشد بر كمان سخت خدنگ
شست صافش كند مشبك سنگ
نيزه چون افكند به نيزه مهر
مهر افتد نگون ز رخش سپهر
گر ز باران ابر آزاري
سپهي را كند سپر داري
نگذارد كه تير آن باران
بر سپه بارد و سپه داران
با نهيبش ز خصم رفته سكون
جسته از حلقه زره بيرون
در صف رزم تيغ بهرام است
در گه بزم زهره را جام است
جام زهر است يعني اصل سرور
خرم آنجا كه او نمود عبور
تيغ بهرام يعني آنسان تيز
كه ز سهمش اجل نمود گريز
خاطرش آتش ستاره شرار
طبع وقادش آب آتشبار
فكرتش فرد گرد تنها سير
سد بيابان از او به مسلك غير
گر همه سحر بارد از رقمش
سر فرو ناورد بدان قلمش
نه بدانسانش همت است بلند
كه به اعجاز هم شود خرسند
طبع عاليش چون نشست به قدر
پيش او سحر را چه عزت و قدر
تازگي خانه زاد فكرت او
نازكي بنده طبيعت او
سخنش معجزي‌ست سحر نماي
خاطرش آتشي‌ست آب گشاي
هركجا شد سليقه‌اش معمار
برد قلاب زحمت از بازار
شعر تا در پناه خاطر اوست
هست مقبول طبع دشمن و دوست
علم را در پناه پوينده
درجات كمال جوينده
شعر را كرده در به دولت باز
بر درش يك جهان سخن پرداز
جمله را حامي و پناه همه
خسرو جمله پادشاه همه
در ترقي همه به تربيتش
ناز پروردگان مكرمتش
مجلس آراي عيش خوش نقشان
بهترين شخص برگزيده لسان
باد از صدر تا به صف نعال
مفتخر مجلسش ز اهل كمال
دو گرامي برادر نامي
كآمدند اصل نيك فرجامي
دو دلاور، دو شير دل ، دو دلير
كب گردد ز حمله شان دل شير
دو بهادر، دو مرد مردانه
دو دلير و دو شير فرزانه
پشت بر پشت او نهاده چو كوه
هريكي ز آن دو سد جهان شكوه
هر سه بسته كمر به خدمت سخت
پيش هر يك ستاده دولت و بخت
در ركاب خدايگان باشند
نه كه تا حشر جاودان باشند
ظل نواب باد بر سرشان
سد چو وحشي بود ثناگرشان
پدران و برادران و همه
راعي خلق و خلقشان چو رمه

اهل دارالعباده غير از شاه
كش خدا دارد از گزند نگاه
كيمياي حيات خسته دلان
خوي زداي جبين منفعلان
چشم حلمش خطاي پوش همه
بانگ منعش برون ز گوش همه
دارم از بله تا به دانشمند
به طريق ادب سؤالي چند
اولا يك سؤالم اين ز شماست
كه بگوييد اختراع كجاست
كه هنرمندي افسري سازد
نه به طرحي كه ديگري سازد
افسري از زرش عصابه و ترك
خيره زو چشم عقل و ديدهٔ درك
كرده پيرايه‌اش ز گوهر و در
از درش گوش هوشمندان پر
طرح آن اختراع طبع سليم
نه به اندام تاج‌هاي قديم
برد آن را برون ز مجلس شاه
ايستاده كه كي بيابد راه
چون شود بخت يار و يابد بار
كارش افتد به عرض صنعت كار
فرصت عرض آن هنر يابد
اندكي راه بيشتر يابد
آورد نا گه از صف بالا
پيش بهر شكست آن كالا
تاج دوزي به رسم همكاري
تاجي از تاج هاي بازاري
نه كه تاج نوي ، كهن تاجي
ترك آن هر يكي ز حلاجي
پاره‌اي شال و پاره‌اي مخمل
شال آن خوب و مخملش مهمل
بوريا با حرير پيوسته
بر هم از ليف پاره‌اي بسته
كرده محكم بر او به موي دمي
سخت خرمهره‌اي به پاردمي
مهره‌اي را كه برده نكبتيي
هر يك از ته بساط محنتيي
دوخته بي‌مناسبت هر سوش
كه منم اوستاد تاج فروش
هست تاج مرصعي تاجم
مي‌فروشم به شه كه محتاجم
اول اين تاج را ببيند شاه
زانكه تاجي‌ست سخت خاطر خواه
پادشاهان هند اين افسر
مي‌خريدند سد برابر زر
من ندادم كه مفت و ارزان بود
قيمتش سد برابر آن بود
خرد از صنعتش فرو ماند
هر كه اين جنس دوخت ، او داند
چون كه تعريف آن به جاي آرد
نظر از جمع زير پاي آرد
گويد اي مرد تاج زر پيراي
كه چو كفشي فتاده در ته پاي
ما نموديم كار و حرفت خويش
تو بيا و بيار صنعت خويش
نوبت تست ، كار خود بنماي
تاج گوهر نگار خود بنماي
كاين بزرگان هنر شناسانند
ناقدانند و زر شناسانند
واقفان دقايق هنرند
هر يكي بهتر از يكي دگرند
او در اين گفت و گوي خاطر جمع
كه دگرها چو دود و اوست چو شمع
وه چه شمعي كه آفتاب منير
پيش او جمله همچو ذره حقير
واقف رنج هر سخن سنجي
عقده دان طلسم هر گنجي
سر ز آداب داني اندر پيش
او به تعريف تاج كهنهٔ خويش
ريش كرده سفيد و اينش هوش
كه كجا شاه و كهنه تاج فروش
آن كه از تاج زر نمايد عار
با چنان تاج كهنه‌ايش چه كار
زين سؤالم كه رفت چيست جواب
زو بنالم نخست يا ز اصحاب
همه قادر به منع او بوديد
هيچ منعش چرا نفرموديد
مدعا زين چه بود حيرانم
خود بگوييد ، من نمي‌دانم
اي سخن را قبول و رد ز شما
خوبيش از شما و بد ز شما
هيزم از اتفاقتان سندل
بوريا ز التفاتتان مخمل
زند راگر به لطف بنوازند
حكم فرماي مصحفش سازند
ليكن اين سيمياست محض نمود
گر نمودش بود ندارد بود
قلب ماهيت از شما نايد
آنچه آيد ز سر ، ز پا نايد
ريش و دستار نكته دان نبود
اين محك جز به جيب جان نبود
محك جان به دست هر كس نيست
نقد جيب قباي اطلس نيست
نفس ظاهر كه در برون در است
كي ز حال درونيش خبر است
مور در چاه كي خبر دارد
كه ستاره كجا گذر دارد
پر سيمرغ بر دهد مگرت
كه شود اوج قاف پي سيرت
پشه نازد بدين كه پر دارد
ليك عنقا پري دگر دارد
كي به عنقا رسي تو با مگسي
پر عنقا بجوي تا برسي
صعوه كز باز اخذ بال كند
پر خود نيز پايمال كند
نيست چون فر و زور بال گشاي
گو به خود بند پشه بال هماي
من به خود برنبسته‌ام اين بال
كه ز اوج اوفتم شوم پامال
اين پري را كه من برآوردم
با خود از جاي ديگر آوردم
طاير فطرتم بلند پر است
جاي پروازگاه من دگر است
گر تو بر اوج من گذر يابي
همه عيب مرا هنر يابي
تو چه داني به زير سقف سراي
كه برون تا كجاست سير هماي
تو همين سقف خانه بيني و بس
كش پرد پشه در هوا ومگس
ني ني آنسوي سقف جايي هست
قلهٔ قاف را هوايي هست
اوج پروازم ار بود انصاف
هست قايم مقام قلهٔ قاف
اين رياحين ز قاف رويد و بس
كش نياري تو در شمارهٔ خس
طوبي آن نخل باغ رضواني
نشود خس گرش تو خس خواني
سدره كش عرش منتها گردد
كي به نقص كسي گيا گردد
تو تير بر درخت سدره زني
ليك ترسم كه بيخ خود فكني
مي‌بري بيخ و بر سر شاخي
سخت بر قصد خويش گستاخي
گردني كاو به تيغ جنگ كند
بر گلو راه لقمه تنگ كند
سوي بالا كند چو دود گريز
دست سيلي زنان آتش تيز
مرو اين راه كاين ره خونخوار
حرب پاي تهي‌ست با سر مار
شعله را تيغ تيز و تو مسكين
مرد برفين و جوشن مومين
ترسمت شعله بنگري و ز بيم
بول بر خود كني تو مرد سليم
هول اين حربگاه روحاني
تا نيايي به حرب كي داني
ظل بكتاش بيگ تا جاويد
باد چون چتر بر سر خورشيد
لامكان عرض عرصه گاهش باد
چرخ و انجم صف سپاهش باد
بر كمر آفتاب قرص زرش
قبهٔ سيم ماه بر سپرش
سلطنت در ثناي شوكت او
عاشق خدمت عدالت او
آنكه در كينش استوار آيد
تن بي‌سر به پاي دار آيد
چون گره زد به گوشه ابرو
دل گردان گريز دار پهلو
زهر چشمش به غايتي قتال
كه كشد گر گذر كند به خيال
خنده چون از لبش پديد شود
شام ماتم صباح عيد شود
در بساطي كه او جدل خواهد
چون اجل رخصت عمل خواهد
نيزه‌اش تا سري بجنباند
يك جهان جسم بي‌روان ماند
آن كمان را كه جان دهد به خدنگ
چون كند چاشني به عرصه جنگ
زان صد اگر زه كمان آيد
تير بر سد هزار جان آيد
گر كمند افكند بر اين ايوان
خمش افتد به گردن كيوان
تيغ او نيمكش نگرديده
سر سد صف ز دوش غلتيده
تيرش اندر كمان هنوز كه مرگ
لشكري را نموده غارت برگ
چابكيهاش گر بر آن دارد
كرهٔ باد زير ران آرد
كره‌اي آنچنان گسسته لگام
چون به نخجير تازدش به دو گام
در ره آرد كمان سخت و به تير
زخم سازد دو جانب نخجير
شهسواري بدين سبكدستي
كس نيايد به عرصه هستي
پايش اندر ركاب دولت باد
ابدش در عنان مدت باد
اي به تو اعتماد جاويدم
پشت بر كوه از تو اميدم
برگ اميدم از عنايت تست
نازش جانم از حمايت تست
گله‌اي دارم از تو و گله‌اي
كه نگنجد به هيچ حوصله‌اي
گله‌اي دود در دماغم از آن
گله‌اي باد بر چراغم از آن
گله‌ام اين كه دي به مجلس عام
كه در او بود خلق شهر تمام
زمره‌اي در شكست من بودند
جد نمودند و جهد فرمودند
ناقصي را كه پيش اهل كمال
جاي ندهند جز به صف نعال
جز دراين شهر ز اهل ايامش
نشنيده‌ست هيچكس نامش
گر ورقها همه بگردانند
كافرم گر دو بيت از او خوانند
عمري از فكر خويش را كشته
بسته بر هم ز شعر يك پشته
پشته‌اي را كه بسته از اشعار
كس نخواهد گشود جز عطار
شعر خشكي كه گر در آب افتد
ماهي از آب در سراب افتد
بدل بارك الله و تحسين
معني و لفظ را بر او نفرين
بر منش حكم برتري دادند
به شكست منش فرستادند
مي‌توانستيش چو از جا جست
كش نشاني به يك اشاره دست
از تو يك زهر چشم اگر ديدي
به خدا گر كسش دگر ديدي
بود يك چين ابرو از تو بسش
كه شود بسته در گلو نفسش
گله چون نبودش دعا گويي
كه نيرزد به چين ابرويي
جاودان پادشاه و دولت شاه
شاه رحمت فزاي زحمت كاه
مسندش پايتخت بخشش و جود
همتش پادشاه ملك وجود
دخل سد ملك خرج يك نفسش
بسته سيمرغ زله مگسش
بر درش ايستاده دوش به دوش
هر طرف سد گداي مخمل پوش
دست او را ز شغل زر باري
هيچگه كس نديده بيكاري
تا به احسان گشاده دارد دست
هرگز انگشت با كفش ننشست
بسكه احسان اوست پيوسته
راه اغراق بر سخن بسته
شاه دشمن گداز دوست نواز
هر دو را كار از او به سوز و به ساز
دوست سوزي‌ست اين كه با من كرد
كار من بر مراد دشمن كرد
چشم اينم نبود چون باشد
كه ز من مدعي فزون باشد
وه چه گفتم كه مدعي ني ني
با من او را چه قدرت دعوي
كيست او هر ندان بر نشناس
فرق ناكرده فربهي ز آماس
من كيم نكته دان موي شكاف
سره و قلب دهر را صراف
او اگر شيشه است من سنگم
او اگر آينه‌ست من زنگم
تا رسيدم به او تباه شدم
تا گذشته بر او سياه شدم
كيست او خوش نشين خوش باشي
كه فتد چون مگس به هر آشي
كيستم من هماي گردون پر
كه نزد در هواي هر دون پر
او اگر تيهوي‌ست من بازم
او اگر سحر شد من اعجازم
هست تيهو زبون چنگل باز
سحر گم شد چو رو نمود اعجاز
كيست او پير پر كرشمه و ناز
از جوانانش چشم عرض نياز
من كيم گشته در جواني پير
از همه در نياز ناز پذير
او اگر طامع خوش آمد گوست
طبع من قانع تغافل جوست
اواگر هر زمان پي درويست
پيش من خرمن جهان به جوييست
شاعر قانعم مجرد گرد
از همه چيز و از همه كس فرد
دو جهان پيش من پشيزي نيست
هيچ چيزم به چشم چيزي نيست
عار از صحبت جهان دارم
فخر از اين خاك آستان دارم
غرض من نه قيلغ و نه قباست
طعنهٔ شاعران دهر بلاست
چون از اين سرزنش بر آرم سر
كه چو او بي ز من بود بهتر
زهر بي‌لطفيي عجب خوردم
تو بمان جاودان كه من مردم
من كه مشهور قاف تا قافم
مي‌زنم لاف و مي‌رسد لافم
از در روم تا به هند و ختاي
يادگاري بود ز من همه جاي
هست بر هر جريده‌اي نامم
گشته نامي سخن در ايامم
نكته دانان اگر نو ، ار كهنند
همگي پيروان طرز منند
در خراسان و در عراق منم
كه نباشد عديل در سخنم
هر كجا فارسي زباني هست
از منش چند داستاني هست
هيچم از طبع بر زبان نگذشت
كه به يك ماه در جهان نگذشت
يك مسافر نيامد از جايي
كه نبودش ز من تمنايي
يا غزل جست‌يا قصيده من
كز تو ثبت است بر جريده من
كرده مداحي تو مشهورم
اينهمه زان به خويش مغرورم
غره زانم كه مدح خوان توام
شهرتم اين كه در زمان توام
ورنه من از كجا و از دعوي
صورتي چند جمله بي‌معني
آن كز و هست حيدري بهتر
نبرد نام شاعري بهتر
اي به شوكت غياث دولت و دين
عدل تو زيور شهور و سنين
زنگ ظلم از زمين ز دودهٔ تست
در داد و دهش گشودهٔ تست
كس در اين دولت قوي پيوند
وز دو خوني نديد جز در بند
زان به زندان سراي تنگ حباب
گشته محبوس باد بر سر آب
كه رود شب روانه در گلزار
برده شاخ شكوفه را دستار
بسكه قهرت رود گسسته جلو
گر بود كيسه بر و گر شبرو
دست آن يك وداع شانه كند
پاي اين يك ز ران كرانه كند
جمريان را ز چوب تو بر و دوش
نايب دستگاه نيل فروش
غضبت راز دار قهر خداي
مرگ پيشش به خاك ناصيه ساي
دست فرمان دهي قوي از تو
رسم انصاف را نوي از تو
هر چه حكمت بر آن اشاره نمود
راه تبديل گشت از آن مسدود
نه غم از كم ، نه شادي از بيشت
هستي و نيستي يكي پيشت
بهر مهمان و غير مهمانت
هست گسترده دايمي خوانت
خادم مطبخ تو آورده
بهر يك كس طعام ده مرده
كرده خوانت ز فرط نعمت ناز
سير چشم نياز و ديده آز
محك نقد حال قلب و سره
حال خوان صحيفهٔ بشره
زمره پيراي نكته آرايان
منتها بين دوربين رايان
مير عادل پناه دين و دول
عدل تو پاسبان ملك و ملل
اي به عدلت عديل نابوده
شهري از عدل و دادت آسوده
ظلم از انصاف تو هزيمت كرد
به طريقي كه كس نديدش گرد
گرد ظلمي نشسته بر رويم
كه ندانم كه چون فرو شويم
گرد اين غم ز روي خون بسته
ديده دريا شد و نشد شسته
وه چه گردي كه روي گردآلود
زير اين گرد غصه‌ام فرسود
گرد دردي و گرد اندوهي
بار هر ذره‌اي از آن كوهي
ناله فرماست كوه اندوهم
ناله چون نبودم مگر كوهم
چون ننالم كه لعل و سنگ يكيست
شهد را نرخ با شرنگ يكيست
كاش بودي يكي چه گفتم آه
مشك را نيست قدر خاك سياه
جاي در ديده كرده خاكستر
سرمه را كس نياورد به نظر
كفش بر سر نهند و پابر تاج
لعل سازند زير دست زجاج
بر مانند عندليب از باغ
جاي گلبانگ او دهند به زاغ
سر تاووس كم ز پا دانند
بوم را بهتر از هما دانند
ناف آهو به خاك جاي دهند
فضلهٔ گربه‌اش به جاي نهند
تنگ سازند جا به پرتو شمع
كرم شب تاب آورند به جمع
بحر زخار خشك گردانند
منجلابش به جاي بنشانند
كرده نسخ زبور را اثبات
بهر ترويج انكرالاصوات
سخت بربسته دست و پاي پلنگ
همچو شيرش دوانده موش به جنگ
گر هژبر است چون فتاده به چاه
دست يابد بر او كمين روباه
مرد كش دست و پاست در زنجير
غالب آيد بر او مخنث پير
فيل نر كاو به كو در افتاده
عاجز آيد ز پشه‌اي ماده
شيرم و بيشه‌ام نيستاني‌ست
كه به هر ني هزار دستاني‌ست
چه نيستان كه نيشكر زاري
هر نيش توتي شكر باري
ني و توتي يكي چه بلعجبي‌ست
عجمي نيست اين سخن عربي‌ست
سر اين نكته نكته دان داند
اين لغت صاحب بيان داند
فهم اين منطق سليماني
شاه مي‌داند و تو مي‌داني
مي‌رسد حضرت سليمان را
فهم كردن زبان مرغان را
آن سليمان كه اسم اعظم هست
پيش نقش نگين او پا بست
آن كزو اينچنين گهر سنجم
آن كه بست اين طلسم بر گنجم
در نطقم چنين گشوده از اوست
زنگ آيينه‌ام زدوده از اوست
آن كه طبعم چو فرصتي دريافت
به ثنا گوييش دو اسبه شتافت
آن كه در مدح خوانيش علمم
عشق ورزد به مدح او قلمم
شيرم و بر درش به بند درم
وقف آن آستانه گشته سرم
غرشم اين كلام هيبت زاي
كه ز هولش جهد هژبر از جاي
گوره خر هست آرميده هنوز
شير و غريدنش نديده هنوز
شير را بند گر شود پاره
ميرد از بيم گور بيچاره
گريه بر حال آن گوزن اولي‌ست
كه به شيران شرزه‌اش دعوي‌ست
شاعران كيستند ، شيرانند
گرسنه خفته ، چشم سيرانند
فارغ از فكر صيد و بي‌صيدي
ايمن از ننگ قيد و بي‌قيدي
قيدها را همه گسسته ز خويش
لوح هستي خويش شسته ز خويش
تنشان را ز شال عاري نه
و ز لباس زر افتخاري نه
گر بود شال پاره مي‌پوشند
گر بود خشك پاره مي‌نوشند
چه كنند اسب و استر رهوار
پاي را باد قوت رفتار
عيسي ار ره سپر به پا بودي
غم كاه خرش كجا بودي
پاي را ماندگي مباد كه پاي
بي جو و كاه هست ره پيماي
ره روي كاو پياده پويد راه
ندود هر طرف پي‌جو و كاه
استر و اسب و خانه و اسباب
خس و خارند در ره سيلاب
سيل چون از فراز شد به نشيب
كند از جايشان به نيم نهيب
آنچه با ذات آمده‌ست نكوست
غير از آن جملهٔ سبزهٔ لب جوست
سبزهٔ طرف جو بود خرم
ليك تا جوي از آب دارد نم
چون نم از سبزه باز گيرد پاي
گلخني را شود متاع سراي
سبزي سبزه ذاتي ار بودي
نشدي شعله سيه دودي
آب رويش نبردي آتش تيز
بخت سبزش نمي‌نمود گريز
هر چه آن گاه هست و گاهي نيست
پيش عقلش زياده راهي نيست
به عوارض جماعتي نازند
كه اسيران نعمت و نازند
هر كه همچون تو همتش عالي‌ست
فارغ از كيسهٔ پر و خالي‌ست
كمي و بيش اين سراي غرور
عاقلان بنگرند ليك از دور
هر چه اين نقشهاي بيروني‌ست
در كمي گاه و گه در افزوني‌ست
طفل طبعان بر آن نظر دارند
بالغان ديده دگر دارند
چشم سر حالت درون بيند
چشم سر خلعت برون بيند
چشم سر جبه بيند و دستار
چشم سر قول بيند و كردار
ديده سر درون دل نگرد
ديده سر برون گل نگرد
بس از آن چشم و آب و گل بين هست
كم از اين چشم نقش دل بين هست
داد از اين ديده‌هاي ظاهر بين
ريش و دستار و وضع شاعر بين
ريش و دستار هر كه به بينند
از همه شاعرانش بگزينند
نادر عصر خويش خوانندش
پهلوي خويشتن نشانندش
گوز خر گر جهد ز كون دهانش
آفرينها شود نثار بيانش
سد قلم زن قلم به دست آيند
كه ورقها بدان بيارايند
ليك آن حشو را رقم كردن
نيست جز ظلم بر قلم كردن
نه همين ظلم بر قلم باشد
بر مداد و ورق ستم باشد
ظلم اندر جهان علم و عمل
وضع هر شيء بود به غير محل
وضع شيئي كه آن به جا نبود
ضدعدل است و آن روا نبود
حاكم عادلي و دانا دل
فارق معني حق و باطل
عدل باشد كه من به صف نعال
جا كنم با هزار عقد ل
خصم من كيسه پر ز مهرهٔ خر
بر سر صف نهد بساط هنر
ظلم نبود كه با چنان سخني
كه بود مهزل هر انجمني
ضدمن دست رد دراز كند
در نطق مرا فراز كند
با وجود كمال پستي قدر
برود در صف سخن تا صدر
مهره خر نهد به جاي گهر
جاي گوهر دهد به مهره خر
نيست پوشيده كاين دو فعل قبيح
بود ظلم و چه ظلم ، ظلم صريح
برمن اين ظلم رفت ودر نظرت
منع ننمود طبع دادگرت
نظر لطفت ار به من بودي
غير بيرون انجمن بودي
گر بدي حامي من الطافت
كي تغافل نمودي انصافت
لب ز آزار رفته بستم و رفت
بر دل اين نيشتر شكستم و رفت
دور عدل تو باد پاينده
كه كند خير او در آينده