سال از حقيقت كاينات

اي پژوهندهٔ حقايق كن
نفسي رخ درين دقايق كن
هر چه پرسم ترا بهانه مجوي
پيش من كج نشين و راست بگوي
اين جهاني كه اندوريي تو
چيست؟ با خود يكي نگويي تو
اصل او از كجا هويدا شد؟
بود يا خود نبود و پيدا شد؟
چه نخست از عدم پديد آمد؟
كه مرين گنج را كليد آمد
متحرك چراست چرخ بلند؟
از چه ساكن شد اين زمين نژند؟
آن يكي گرم و گرد گرد چراست؟
وين يكي با سكون و سرد چراست؟
اين تف و باد و آب و گرد از چيست؟
وين تر و خشك و گرم و سرد از چيست؟
به چه چيز اين زمين قرار گرفت؟
وز چه اين تخم بيخ و بار گرفت؟
ظلمت اين شب سياه از چيست؟
نور اين آفتاب و ماه از چيست؟
از چه اين قلعه سربلند آمد؟
كدخدا چون و خانه چند آمد؟
چند از آن مادرند و چند پدر؟
چندشان دخترست و چند پسر؟
تو چه چيزي؟ چه جوهري؟ چه كسي؟
نرسيدي به خويش، در چه رسي؟
اين خرد خود كجا و روح كدام؟
دل كه و نفس را چه باشد نام؟
چون فتادي به شهر بيگانه؟
به چه كار آمدي درين خانه؟
اين فرستادن پيمبر چيست؟
با تو گر نيست اين سخن با كيست؟
از چه پرهيز واجبست اينجا؟
چه حجاب و كه حاجبست اينجا؟
سازگاري و مردمي چه بود؟
آدم از چيست و آدمي چه بود؟
زندگاني چگونه بايد كرد؟
چه كسان را نمونه بايد كرد؟
خلق هر منزلي كدام بود؟
منزل اصل را چه نام بود؟
آنچه ديدي ز سر گدشت بگوي
به چه خيزست باز گشت؟ بگوي
چيست اين دوزخ و بهشت كجاست؟
پرسش حال خوب و زشت كجاست؟
تن و جان را عذاب چون باشد؟
هول يوم‌الحساب چون باشد؟
اصل اينها چو نيست جز يك حرف
ز چه پيدا شد اين تفاوت ژرف؟
كار اين سلطنت مجازي نيست
باز دان اين، كه كار بازي نيست
همه دانستنيست اين به درست
گر ندانسته‌اي گناه از تست
به در آور اصول آن زين جام
تا به كيخسروي براري نام
اگر اين نكتها نداني تو
اندرين خاكدان بماني تو
آخر اين آمدن بكاري بود
وز براي چنين شماري بود
ورنه اين دردسر چه ميبايست؟
همه خود بود هر چه ميبايست
تو بدان آمدي كه كار كني
زين جهان دانش اختيار كني
همه را بنگري و دريابي
رنج بيني و دردسر يابي
چيست ناموس؟ دل بر او بندي
كيست سالوس؟ خوش بروخندي
دانش اين حوالتست به تو
وز خدا اين رسالتست به تو
تا حدوث از قدم پديد شود
نسبت بيش و كم پديد شود
ترك اين عالم فنا گويي
ملك جاويد را ثنا گويي
جز به علم اين كجا توان دانست؟
نفس بي‌علم هيچ نتوانست