در صفت علم

علم بالست مرغ جانت را
بر سپهر او برد روانت را
علم دل را به جاي جان باشد
سر بي‌علم بدگمان باشد
دل بي‌علم چشم بي‌نورست
مرد نادان ز مردمي دورست
علم علم بر برين بالا
تا برو چون علم شوي والا
مبر از پاي علم و دانش پي
تا به قيوم در رسي و به حي
علم عقلست و نفس علم خداي
بيش ازين بيخودي مكن به خود آي
زانچه بر جان نبشت در بوتات
شاخ علمست و ميوه معلومات
نيست آب حيات جز دانش
نيست باب نجات جز دانش
هر كه اين آب خورد باقي ماند
چشم او در جمال ساقي ماند
مدد روح كن به دانش و دين
تا شوي همنشين روح امين
دين به دانش بلند نام شود
دين با علم كي تمام شود؟
نور علمست و علم پرتو عقل
روشنست اين سخن چه حاجت نقل؟
علم داري مشو به راه ذليل
علم بس راه را چراغ و دليل
چون چراغ و دليل و پرسيدن
هست، در شب چراست ترسيد؟
علم نورست و جهل تاريكي
علم راهت برد به باريكي
دانشست آب زندگاني مرد
خنك آن كاب زندگاني خورد!
در پي كشف اين و آن رفتن
جز به دانش كجا توان رفتن؟
نفس بيشه است و گر بزي شيرش
عقل بازو و علم شمشيرش
علم خود را مكن ز عقل جدا
تا بداني كه كيست عقل و خدا؟
تن به دانش سرشته بايد كرد
دل به دانش فرشته بايد كرد
علم روي ترا به راه آرد
با چراغت به پيشگاه آرد
علم اگر قالبيست ور جانيست
هر چه داني تو به ز نادانيست
تن بيروح چيست؟ مشتي گرد
روح بي‌علم چيست؟ بادي سرد
جهل خوابست و علم بيداري
زان نهاني وزين پديداري
جان داننده گر چه دمسازست
با بدن بر فلك به پروازست
راز چرخ و فلك بدين دوري
نه هم از علم يافت مشهوري؟
علم كشتي كند بر آب روان
وانكه كشتي كند به علم توان
چون تو با علم آشنا گشتي
بگذري زاب نيز بي‌كشتي
سگ دانا ز گاو نادان به
به هنر در گذشت شهر از ده
شود از جهل مرد كاهل و سست
دانش او را دلير سازد و چست
گردش قبهٔ چنين پركار
نه به علمست، پس به چيست؟ بيار
اين همه كار و حرفت و پيشه
نه هم از دانشست و انديشه؟
جهل و كوريت سر به چاه كشد
علم و بينندگي به ماه كشد
دل شود گر به علم بيننده
راه جويد به آفريننده
چون به علمش يقين درست شود
در عمل نامدار و چست شود
مرد بي‌علم جفت غم بهتر
ديگ بي‌گوشت بي‌كلم بهتر
جوش جاهل چو آتش و خاشاك
بر دمد، ليك زود گردد خاك
علم ديوانه بي‌خلل نبود
زانكه ديوانه را عمل نبود
علما راست رتبتي در جاه
كه نگردد به رستخيز تباه
علم را دزد برد نتواند
به اجل نيز مرد نتواند
نه به ميل زمان خراب شود
نه به سيل زمين در آب شود
جوهر علم همچو زر باشد
كه چو شد كهنه تازه‌تر باشد
نفس را علم مستفاد كند
علم ازين بيشتر چه داد كند؟
آنچه در علم بيش ميبايد
دانش ذات خويش ميبايد