در تحقيق دل و نفس به مذهب اهل سلوك

عقل را دل گزيده فرزنديست
روح را هم يگانه دلبنديست
نفس نطقي و روح انساني
دل تست، اين رواست گرداني
علت آن دو چيست؟ حضرت هو
سبب اين دو دل، ولي دل كو؟
زان دو زاد و ز هر دو آزادست
كو يكي و آن يكيش بر بادست
دل كند ناز و خود چنين باشد
خانه پرورد و نازنين باشد
حافظ راز و محرم پرده است
دل از آن رو، كه خانه پرورده است
قلب در قلب لشكر ابوين
صالح البنيتست و مصلح بين
واحد اينست و ثالث و ثاني
تو بدان، آنچنانكه ميداني
همچو ترسا مباش سرگردان
رخ ز ثالث ثلاثه برگردان
روح قدسي مدان بجز دل خود
پدر و مادرش روان و خرد
قلبت از جان و از خرد زادست
باز در قلب هر دو استادست
نفس تا از كژي خلاص نيافت
جاي در بارگاه خاص نيافت
در وجود تو بر، صليب دلست
وندرين باغ عندليب دلست
دل به طفلي سخن سراي آيد
دل چو عيسي بر خداي آيد
خر عيسي تنست و دل عيسي
اين سخن را مدان به تلبيسي
دل عيسي بر آسمان زد چنگ
خر عيسي به ريسمان آونگ
مريم از آسمان بنگريزد
عيسي از آسمان نپرهيزد
ملكي را بر آسمان هشتند
مريمي را به ريسمان رشتند
اندر آن دل كسي ندارد راه
جز كلام خداي و ذكر اله
وگر اين دل رها كني در حال
گربه او را بدرد از چنگال
اين چنين دل به سگ دهي، نخورد
برچنان دل فرشته رشك برد
«بيت لحم» تو نيست گر داني
بجز اين هيكل هيولاني
بر مسيح دل تو «بيت‌اللحم»
لايق آتشست و بابت فحم
معني دار و صورت بندش
چار طبع مسيح و پيوندش
آنكه بر دار شد مسيح گلست
وآنكه بر آسمان مسيح دلست
تير سيرش چو بر گشاد آمد
ملكوت سماش ياد آمد
نه بپرورد مريم از پاكي
روح حق در مشيمهٔ خاكي؟
مهر دوشيزگي تميمهٔ او
مهر تابنده در مشيمهٔ او
هر كه بر فرج ازين حصار كند
با ملك دست در كنار كند
فكرتش چون نشد بغيري خرج
نفخ روحش دميده شد در فرج
تن، كزان آستان فتوح كند
آستينش قبول روح كند
چون نگشت از مقابلي هدفش
قابل نفخ روح شد صدفش
نفس را دل دليل فرزندي
كرد ثابت به حكم مانندي
نيست جز دل عصاي اين بنده
كه كند خاك مرده را زنده
دهد آنرا كه امر حق شد جفت
ز رحم بچه و ز پستان گفت
آب اصلست و فرعها بي‌مر
امر حق نيز را چنين بنگر
نفس او چون كه شد به عصمت فاش
صدف روح گشت سرتاپاش
قطره كز حق نزول داند كرد
صدف دل قبول داند كرد
مكن، اي مرده دل، به زجر و به زور
خويشتن را به زندگي در گور
تا دل و حق دل نداني تو
حكمت اين سجل نخواني تو
نظر دل چو بر كمال بود
عشق خوانند و عشق حال بود