در بيان علومي كه همراه نفس شوند

در قيامت كجا رود با نفس؟
علم هر بوالفضول و هر با خفس
علم نفسست و عقل و علم‌اله
كز جهان با تو ميشود همراه
وين سه علم ار كني به عقل نظر
از كلام و حديث نيست به در
علم كان جز حديث و قرآنست
سر بسر ساز و آلت نانست
جان ازين علم نقش گيرد و بس
چه كند علم ترهات و هوس؟
حاصل اين سه علم ارچه بسيست
زود دريابد، ار به خانه كسيست
جان بسيطست و اين سه علم بسيط
تو فرو رفته در وجيز و وسيط
زينت عقل چيست؟ دانش و داد
شرف نفس؟ خلق خوب نهاد
زين سه هم با تو نقل بايد كرد
نفس را نيز عقل بايد كرد
و آن دو را در ميان چو واسطه نيست
به حقيقت دو نيستند، يكيست
گر نداري سر صداع و نبرد
گرد اين ثالث ثلاثه مگرد
نفس و عقلند كدخداي فلك
زين دو شايد شد آشناي فلك
اين دو فرمانده، ار ندانندت
به فلك بر شوي، برانندت
زين سه علم آنكه هست بيگانه
ندهندش بر آسمان خانه
اگر اين جا شناختي رستي
ورنه، جان ميكن اندرين پستي
پي اين زاد رو، كه زاد اينست
روح را توشهٔ معاد اينست
هر كه او آشنا نشد با نجم
همچو شيطان كند شهابش رجم
ديو چون استراق سمع كند
آتشش احتراق جمع كند
تا چو آن آتش اندرو افتد
سر معلق‌زنان فرو افتد
رفتن ديو تا هوا باشد
جاي او برفلك كجا باشد؟
فلكي چون نبود همراهش
برنيامد كلاه ازين چاهش
تو به بادي چو يخ فروبندي
به تفي آخ واخ فرو بندي
چون تواني گذشت ازين دو نهنك؟
مگر آنشب كه خورده باشي بنك
اعتدال ار ز زر بياموزي
در اثير اوفتي، برافروزي
قلب را سوختن يقين باشد
وين اثير از براي اين باشد
نقد آنكس كه خالص آمد تفت
از خلاص اثير بيرون رفت
راه گردون پر آتش اندازيست
پس تو پنداشتي كه بربازيست؟
گرنه پيش اين زبانه‌ها بودي
آسمان آشيانه‌ها بودي
چون سمندر نگشته آتش‌خوار
چون روي بر سپهر آتش بار؟
اي چو روباه، نزد شير مرو
پيش او باش حق دلير مرو
گذرت بر اثير خواهد بود
راه بر زمهرير خواهد بود
سرد و گرم اين دم ار نورزي تو
زين بسوزي وزان بلرزي تو
طاقت هيچ سرد و گرمت نيست
به فلك ميروي و شرمت نيست
تا تنت همچو جان نگردد پاك
نتواني گذشت بر افلاك
چون شود جمع نور با سايه
چه سپهر و چه نردبان پايه؟
آنكه از آب و خاك مايه نداشت
برفلك شد، كه هيچ سايه نداشت
سايه زايل شود چو نور آمد
غيب بگريخت چون حضور آمد
هر كرا عقل و روح دايه بود
تن او را كدام سايه بود؟
نور بر سايه چون زيادت شد
غيب در كسوت شهادت شد