گفتار اندر راي و تدبير ملك و لشكر كشي

همي تا برآيد به تدبير كار
مداراي دشمن به از كارزار
چو نتوان عدو را به قوت شكست
به نعمت ببايد در فتنه بست
گر انديشه باشد ز خصمت گزند
به تعويذ احسان زبانش ببند
عدو را بجاي خسك در بريز
كه احسان كند كند، دندان تيز
چو دستي نشايد گزيدن، ببوس
كه با غالبان چاره زرق است و لوس
به تدبير رستم درآيد به بند
كه اسفنديارش نجست از كمند
عدو را به فرصت توان كند پوست
پس او را مدارا چنان كن كه دوست
حذر كن ز پيكار كمتر كسي
كه از قطره سيلاب ديدم بسي
مزن تا تواني بر ابرو گره
كه دشمن اگرچه زبون، دوست به
بود دشمنش تازه و دوست ريش
كسي كش بود دشمن از دوست بيش
مزن با سپاهي ز خود بيشتر
كه نتوان زد انگشت با نيشتر
وگر زو تواناتري در نبرد
نه مردي است بر ناتوان زور كرد
اگر پيل زوري وگر شير چنگ
به نزديك من صلح بهتر كه جنگ
چو دست از همه حيلتي در گسست
حلال است بردن به شمشير دست
اگر صلح خواهد عدو سر مپيچ
وگر جنگ جويد عنان بر مپيچ
كه گروي ببندد در كارزار
تو را قدر و هيبت شود يك، هزار
ور او پاي جنگ آورد در ركاب
نخواهد به حشر از تو داور حساب
تو هم جنگ را باش چون كينه خاست
كه با كينه ور مهرباني خطاست
چو با سفله گويي به لطف و خوشي
فزون گرددش كبر و گردن كشي
به اسبان تازي و مردان مرد
برآر از نهاد بدانديش گرد
و گر مي برآيد به نرمي و هوش
به تندي و خشم و درشتي مكوش
چو دشمن به عجز اندر آمد ز در
نبايد كه پرخاش جويي دگر
چو زنهار خواهد كرم پيشه كن
ببخشاي و از مكرش انديشه كن
ز تدبير پير كهن بر مگرد
كه كارآزموده بود سالخورد
در آرند بنياد رويين ز پاي
جوانان به نيروي و پيران به راي
بينديش در قلب هيجا مفر
چه داني كران را كه باشد ظفر؟
چو بيني كه لشكر ز هم دست داد
به تنها مده جان شيرين به باد
اگر بر كناري به رفتن بكوش
وگر در ميان لبس دشمن بپوش
وگر خود هزاري و دشمن دويست
چو شب شد در اقليم دشمن مايست
شب تيره پنجه سوار از كمين
چو پانصد به هيبت بدرد زمين
چو خواهي بريدن به شب راهها
حذر كن نخست از كمينگاهها
ميان دو لشكر چو يك روزه راه
بماند، بزن خيمه بر جايگاه
گر او پيشدستي كند غم مدار
ور افراسياب است مغزش برآر
نداني كه لشكر چو يك روزه راند
سر پنجهٔ زورمندش نماند
تو آسوده بر لشكر مانده زن
كه نادان ستم كرد بر خويشتن
چو دشمن شكستي بيفگن علم
كه بازش نيايد جراحت به هم
بسي در قفاي هزيمت مران
نبايد كه دور افتي از ياوران
هوابيني از گرد هيجا چو ميغ
بگيرند گردت به زوبين و تيغ
به دنبال غارت نراند سپاه
كه خالي بماند پس پشت شاه
سپه را نگهباني شهريار
به از جنگ در حلقهٔ كارزار