بخش ۶۰ - صفت مسجد الحرام و بيت كعبه

صفت مسجد الحرام و بيت كعبه :گفته ايم كه خانه كعبه در ميان مسجد حرام و در ميان شهر مكه در طول آن است از مشرق به مغرب. و عرض آن شمال به جنوب. اما ديوار مسجد قائمه نيست و ركن‌ها در ماليده است تا به مدوري مايل است زيرا كه چون در مسجد نماز كنند از همه جوانب روي به خانه بايد كرد، و آن جا كه مسجد طولاني تر است از باب الندوه كه سوي شمال است تا به باب بني هاشم چهارصد و بيست و چهار ارش است، و عرضش از باب اندوه كه سوي شمال است تا به باب الصفا كه سوي جنوب است و فراخ تر جايش سيصد و چهار ارش است وسبب مدوري جاي تنگ تر نمايد جاي فراخ تر، و همه گرد. برگرد مسجد سه رواق است به پوشش به عمودهاي رخام برداشته‌اند و ميان سراي را چهار سو كرده و درازي پوشش كه به سوي ساحت مسجد است به چهل و پنج طاق است پهنايش به بيست و سه طاق و عمودهاي رخام تمامت صد و هشتاد و چهار است و گفتند اين همه عمودها را خلفاي بغداد فرمودند از جانب شام به راه دريا بردن و گفتند چون اين عمودها به مكه رسانيدند آن ريسمان‌ها كه در كشتي‌ها و گردونه‌ها بسته بودند و پاره شده بود چون بفروختند از قيمت آن شصت هزار دينار مغربي حاصل شد و از جمله آن عمودها يكي در آن جاست كه باب الندوه گويند ستوني سرخ رخامي است. گفتند اين ستون را همسنگ دينار خريده‌اند و به قياس آن يك ستون سه هزار من بود. مسجد حرام را هيجده در است همه به طاق‌ها ساخته‌اند بر سر ستون هاي رخام و بر هيچ كدام دري نشانده‌اند كه فراز توان كرد، برجانب مشرق چهار در است، از گوشه شمالي باب النبي و آن به سه طاق است بسته، و هم بر اين ديوار گوشه جنوبي دري ديگر است كه آن را هم باب النبي گويند و ميان آن دو درصد ارش بيش است و اين در به دو طاق است، و چون از اين در بيرون شوي بازار عطاران است كه خانه رسول عليه السلام در آن كوي بوده است و بدان در به نماز اندر مسجد شدي. و چون از اين در بگذري هم بر اين ديوار مشرقي باب علي عليه السلام است و اين آن در است اميرالمومنين علي عليه السلام در مسجد رفتي به نماز و اين در به سه طاق است. و چون از اين در بگذري بر گوشه مسجد مناره اي ديگر است بر سر سعي از آن مناره كه به باب بني هاشم است تا بدين جا بيايد شتافتن و اين مناره هم از آن چهارگانه مذكور است. و بر ديوار جنوبي كه آن طول مسجد است هفت در است. نخستين بر ركن كه نيمگرد كرده‌اند باب الدقانين است و آن به دو طاق است. و چون اندكي به جانب غربي بر وي دري ديگر است به دو طاق و آن را باب الفسانين گويند، و همچنان قدري ديگر بروند باب الصفا گويند. و اين در را پنج طاق است و از همه اين طاق ميانين بزرگ تر است و جانب او دو طاق كوچك. و رسول الله عليه السلام از اين در بيرون آمده است كه به صفا شود و دعا كند و عتبه اين طاق ميانين سنگي سپيد است عظيم و سنگي سياه بوده است كه رسول عليه السلام گرفتند و الصلوة پاي مبارك خود بر آن جا نهاده است و آن سنگ نقش قدم متبرك او عليه السلام گرفته و آن نشان قدم را از آن سنگ سياه ببريده‌اند و در آن سنگ سپيد تركيب كرده چنان كه سرانگشت هاي پا اندرون مسجد دارد و حجاج بعضي روي بر آن نشان قدم نهند و بعضي پاي تبرك را و من روي بر آن نشان نهادن واجب تر دانستم. و ازباب الصفا سوي مغرب مقداري ديگر بروند باب السطوي است به دو طاق.
و برابر اين سراي ابوجهل است كه اكنون مستراح است. بر ديوار مغربي كه آن عرض مسجد است سه در است. نخست آن گوشه اي كه با جنوب دارد باب عروه به دو طاق است. به ميانه اين ضلع باب ابراهيم عليه السلام است به سه گوشه طاق و بر ديوار شمالي كه آن طول مسجد است چهار در است بر گوشه مغربي باب الوسيط است به يك طاق. چون از آن بگذري سوي مشرق باب العجله است به يك طاق. و چون از آن بگذري به ميانه ضلع شمالي باب الندوه به دو طاق. و چون از آن بگذري باب المشاوره است به يك طاق. و چون به گوشه مسجد رسي شمالي مشرقي دري است باب بني شيبه گويند، و خانه كعبه به ميان ساحت مسجد است مربع طولاني كه طولش از شمال به جنوب است و عرضش از مشرق به مغرب و طولش سي ارش است و عرض شانزده و در خانه سوي مشرق است. و چون در خانه روند ركن عراق بر دست راست باشد و ركن حجرالاسود بر دست چپ، و ركن مغربي جنوبي را ركن يماني گويند و ركن شمالي مغربي را ركن شامي گويند، و حجرالاسود در گوشه ديوار به سنگي بزرگ اندر تركيب كرده‌اند و در آن جا نشانده چنان كه حجرالاسود در گوشه ديوار به سنگي بزرگ اندر تركيب كرده‌اند و در آن جا نشانده چنان كه چون مردي تمام قامت بايستد با سينه او مقابل باشد. و حجرالاسود به درازي يك دستي و چهارانگشت باشد و به عرض هشت انگشت باشد و شكلش مدور است، و از حجرالاسود تا در خانه چهار ارش است و آن جا را كه ميان حجرالاسود و در خانه است ملتزم گويند. و در خانه از زمين به چهار ارش برتر است چنان كه مردي تمام قامت بر زمين ايستاده بر عتبه رسد و نردبان ساخته‌اند از چوب چنان كه به وقت حاجت در پيش نهند تا مردم بر آن برروند و در خانه روند و آن چنان است كه به فراخي ده مرد بر پهلوي هم به آن جا برتوانند رفت و فرود آيند، و زمين خانه بلند است بدين مقدار كه گفته شد.