بخش ۸۰ - بصره

اكنون با سرحكايت رويم. از يمامه چون به جانب بصره روانه شديم به هر منزل كه رسيديم جاي آب بودي جاي نبودي تا بيستم شعبان سنه ثلث و اربعين واربعمايه به شهر بصره رسيديم ديوار عظيم داشت الا آن جانب كه با آب بود ديوار نبود و آن شط است و دجله و فرات كه به سرحد اعمال بصره هم مي‌رسند و چون آب حويزه نيز به ايشان مي‌رسد آن را شط العرب مي‌گويند. و از اين شط العرب دو جوي عظيم برگرفته‌اند كه ميان فم هر دو جوي يك فرسنگ باشد و هر دو را بر صوب قبله برانده مقدار چهار فرسنگ و بعد از آن سرهر دو جوي با هم رسانيده و مقدار يك فرسنگ ديگر يك جوي را هم به جانب جنوب برانده و از اين نهرها جوي هاي بي حد برگرفته‌اند و به اطراف به در برده و بر آن نخلستان و باغات ساخته، و اين دو جوي يكي بالاتر است و آن مشرقي شمال باشد نهر معقل گويند و آن كه مغربي و جنوبي است نهر ابله، و از اين دو جوي جزيره اي بزرگ حاصل شده است كه مربع طولاني است و بصره بر كناره ضلع اقصر از اين مربع نهاده است و برجانب جنوبي مغربي بصره بريه است چنان كه هيچ آباداني و آب و اشجار نيست، و در آن وقت كه آن جا رسيديم شهر اغلب خراب بود و آباداني‌ها عظيم پراكنده كه از محله اي تا محله اي مقدار نيم فرسنگ خرابي بود اما در و ديوار محكم و معمور بود و خلق انبوه و سلطان را دخل بسيار حاصل شدي.