قصيده شماره ۱۸۸

چه گوئي؟ اي شده زين گوي گردان پشت تو چوگان
به دست ساليان شسته زمان از موي تو قطران
ز قول رفته و مانده چه بر خواندي و چه شنودي؟
چه گفتند اين و آن هر دو؟ چه چيز است اين، چه چيز است آن؟
گر اين نزديك را گوئي و آن مر دور را گوئي
پس اين نزديك پيدا باشد و آن دورتر پنهان
به دشواري تواني يافتن مر دور چيزي را
وليكن زود شايد يافتن نزديك را آسان
چه چيز است اين و پيدائي؟ چه چيز است آن و پنهاني؟
چه گفته است اندرين تازي؟ چه گفته است اندران دهقان؟
تو را نزديك و آسان است پيدا اين جهان، پورا
ز تو پنهان و دشوار است و دور است آن دگر گيهان
تو پنهاني و پيدائي و دشواري و آساني
تو را اين است پيدا تن، تو را آن است پنهان جان
مگر كز بهر اندر يافتن دشوار و پنهان را
در اين پيدا و آسان فضل دانا نيست بر نادان
ز دانا نيست پنهان جان چنانك از چشم بينائي
ز نادان است پنهان جان چنان كز گوش كر الحان
ز نابيناست پنهان رنگ و ، بانگ از كر پنهان است
همي بينند كران رنگ را و بانگ را عميان
ز بهر ديدن جانت همي چشمي دگر بايد
كه بي لون است، چشم سر نبيند جز همه الوان
ز پنهان آمد اينجا جان و پيدا شد زتن زان‌سان
كه پنهان بر شود واندر هوا پيدا شود باران
اگر حكمت بياموزي تو تخمي چرخ گردان را
توي ظاهر توي باطن توي ساران توي پايان
در اين پيدا و نزديكت ببين آن دور پنهان را
كه بند از بهر اينت كرد يزدان اندر اين زندان
چو پنهان را نمي‌بيني درو رغبت نمي‌داري
مرين را زين گرفته‌ستي به ده چنگال و سي دندان
تو گرياني جهان خندان، موافق كي شود با تو؟
جهان بر تو همي خندد چرائي تو برو گريان؟
ز بهر آنكه بنمايندمان آن جاي پنهاني
دمادم شش تن آمد سوي ما پيغمبر از يزدان
به دل در چشم پنهان بين ازيشان آيدت پيدا
بديشان ده دلت را تا به دل بينا شوي زيشان
از اين پنگان برون نور است و نعمت‌هاي جاويدي
همه تنگي و تاريكي است اندر زير اين پنگان
تو را خلقان شد اين جامه، ز طاعت جامه‌اي نو كن
كه عريان بايدت بودن چو بستانندت اين خلقان
در اين ايوان بسي گشتي و خلقان شد تنت واخر
نبينم با تو چيزي من همي جز باد در انبان
مثل هست اين كه: جامهٔء تن زيان آيد مران كس را
كه سال و مه نباشد جز به خان اين و آن مهمان
تنت كز بهر طاعت بد به عصيانش بفرسودي
چه عذر آري اگر فردا بخواهند از تو اين تاوان؟
اگر گوئي «فلان كس داد و بهمان مر مرا رخصت»
بدان جا هم فلان بيزار گردد از تو هم بهمان
چرا مر اهل عصيان را به عصيان هم‌رهي كردي
نرفتي يك قدم با اهل ايمان در ره ايمان؟
به راه معصيت در گر ز ميراني و سرهنگان
به راه طاعت اندر چون ز كوراني و از كران؟
اگر چون خر به خور مشغولي و طاعت نمي‌داري
قبا بفگن كه در خور تر تو را از صد قبا پالان
ز بهر آن كاوري طاعت كه چون تو خر نكرده‌ستي
چرا كرد ايزد از بهر تو چرخ و انجم و اركان؟
اگر چه خر به نيسان شاد و سران و دنان باشد
ز بهر خر نمي‌گردد به نيسان دشت چون بستان
اگر همچون مني زنده تو بي‌طاعت مشو غره
كه نه گر ميزبان يابد همي، نه گرچه يابد نان
خداوندي نيابد هيچ طاغي در جهان گرچه
خداوندش همي خواند تگين و تاش يا طوغان
تو را فرمان چگونه برد خواهد شهر يا برزن
چو جان تو تورا خود مي‌نخواهد برد و تن فرمان؟
به فرمان تن تو باز ماند از مجلس و مسجد
به بهمن مه ز بيم برف، وز گرما به تابستان
به وقت مجلس علمي به خواب اندر شود چشمت
چو بيرون آمدي در وقت ياد آيدت صد دستان
اگر فرمان تن كردي و در اصطخر بنشستي
از اهل‌البيت پيغمبر نگشتي نامور سلمان
گناه كاهلي‌ي خود را هميشه بر قضا بندي
كه «كاري نايد از من تا نخواهد داور سبحان»
چرا چون گرسنه باشي نخسپي وز قضا جوئي
كه پيش آرد طعامت؟ بل بخواهي نان ازين و زان
شبانگه بس گران باشي بخسپي بي‌نماز آنگه
چو صعوه مر صبوحي را سبك باشي سحرگاهان
زكات مال جز قلب و سرب ندهي به درويشان
نثار مير عدلي‌هاي چون زهره بري رخشان
زچشمت خواب بگريزد چو گوشت زي رباب آيد
به خواب اندر شوي آنگه كه برخواند كسي فرقان
به مؤذن بس به دشواري دهي هر سال صاع سر
به مطرب هر زمان آسان دهي كژ موش با خفتان
به گوشت بانگ گرگ از بانگ مؤذن خوشتر است ايرا
كه ديوانت نهاده‌ستند در دل سيرت گرگان
به مسجد خواندت مؤذن چو گرگي زان فرو ليكن
دوي چون گرگ يونان گر به گرگان خواندت سلطان
ز نيكي‌ها گريزاني سوي بدها شتاباني
چرا با صورت مردم گرفتي سيرت ديوان؟
ازيرا جاهلي در دلت علت گشت و محكم شد
چو محكم گشت نپذيرد به علت زان سپس درمان
اگرچه نرم باشد نم چو بر پولاد ازو زنگي
پديد آيد كجا رندد ز پولادش مگر سوهان؟
ببر از ننگ ناداني، طلب كن فخر دانش را
مگر يك ره برون آئي به حيلت زين رمهٔ حيوان
به پند تلخ معني‌دار به شكر درد جهلت را
چو درد معده را خوشي و تلخي بايد و والان
به حكمت مر دل ويرانت را خوش خوش عمارت كن
كه ويران را عمارت گر همي خوش خوش كند عمران
به حكمت چون شد آبادان دلت نيكو سخن گشتي
كه جز ويران سخن نايد برون از خاطر ويران
سخن را جامه معني باشد، اي عريان سخن خواجه،
تو در خزي و در ديبا چرا گوئي سخن عريان؟
ز ديوان دور شو تا راه يابد سوي تو حكمت
سخنت آنگه شود بي‌شك سزاي دفتر و ديوان
چو با دانا سخن گوئي سخن نيكو شود زيرا
كه جز در مدح پيغمبر نشد نيكو سخن حسان
ز يار زشت نامت زشت شد نام و سزاواري
چنان كز بخت فرعون لعين بدبخت شد هامان
ز فعل خويش بايد نام نيكو مرد را زيرا
به داد خويشتن شد نز پدر معروف نوشروان
به حجت گوي اي حجت سخن با مردم دانا
كه مرد جوهري خرد به قيمت لؤلؤ و مرجان
به پيش جاهلان مفگن گزافه پند نيكو را
كه دهقان تخم هرگز نفگند در ريگ و شورستان