بخش ۵ - در تحقيق معني اختيار و جبر

آن بود اختيار در هر كار
كه بود فاعل اندر آن مختار
معني اختيار فاعل چيست؟
آنكه فاعل چو فعل را نگريست،
ايزد اندر دلش به فضل و رشاد
درك خيريت وجود نهاد
يعني آن‌اش به ديده خير نمود،
كيد آن علم از عدم به وجود
منبعث شد از آن ارادت و خواست
كرد ايجاد فعل، بي كم و كاست
درك خيريت، اختيار بود
و آن به تعليم كردگار بود
هر چه اين علم و خواست، شد سبب‌اش
اختياري نهد خرد لقب‌اش
وآنچه باشد بدون اين اسباب
اضطراري‌ست نام آن، درياب!
باشد از اختيار قدرت دور
فاعل آن بود بر آن مجبور
هر كه در فعل خود بود مختار
فعل او دور باشد از اجبار
گرچه از جبر، فعل او دورست
اندر آن اختيار مجبورست
ورچه بي‌اختيار كارش نيست
اختيار اندر اختيارش نيست